«محفل ستاره‌ها»؛ تجربه‌ای تازه در روایت مفاهیم قرآنی

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، نسل جدید، نسلی است که پیش از آنکه پای قاب تلویزیون بنشیند، با جهان گسترده‌ای از تصویر، روایت و تجربه‌های رسانه‌ای روبه‌رو شده است؛ نسلی که انتخاب می‌کند، مقایسه می‌کند و اگر احساس کند مخاطب واقعی یک برنامه نیست، خیلی زود از آن فاصله می‌گیرد. در چنین شرایطی، مهم‌ترین پرسش برای برنامه‌سازان کودک و نوجوان این است که چگونه می‌توان مفاهیم عمیق فرهنگی و دینی را به شکلی روایت کرد که هم برای این نسل قابل فهم باشد و هم احساس، هویت و تجربه‌ای ماندگار در او ایجاد کند.
«محفل ستاره‌ها» یکی از تجربه‌هایی است که تلاش کرده با ترکیب فضای رسانه‌ای، هنر، روایت و مفاهیم قرآنی، مسیر تازه‌ای برای ارتباط کودکان با قرآن ایجاد کند. این برنامه که در دو فصل گذشته با استقبال گسترده کودکان و نوجوانان روبه‌رو شد، توانست به یکی از برنامه‌های پرمخاطب این گروه سنی تبدیل شود؛ تجربه‌ای که نشان داد یک برنامه قرآنی می‌تواند در کنار انتقال مفاهیم تربیتی، برای مخاطب کودک جذاب و دوست‌داشتنی نیز باشد.
فصل جدید برنامه پرمخاطب «محفل ستاره‌ها» که با همکاری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مرکز کودک و نوجوان سیما و مرکز هنری رسانه‌ای نهضت تولید شده هر روز ساعت ۱۶ و تکرار آن ساعت ۲۰ از شبکه نهال و حوالی ساعت ۱۷:۲۰ از شبکه سه سیما پخش می‌شود. این برنامه تلاش دارد با بهره‌گیری از شیوه‌های هنری، فضایی تعاملی و زبانی ساده و جذاب، مفاهیم قرآنی و دینی را به مخاطبان کودک و نوجوان ارائه کند.
اما اینکه یک برنامه قرآنی تا چه اندازه توانسته با اقتضائات رسانه‌ای نسل جدید همراه شود و چه مؤلفه‌هایی برای ارتباط مؤثر با کودک و نوجوان امروز نیاز است، موضوعی است که از منظر پژوهشی و رسانه‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. در همین زمینه، مریم کثیری، پژوهشگر و فعال رسانه‌ای، درباره ویژگی‌های برنامه‌سازی برای کودک و نوجوان امروز، ضرورت توجه به روایت و فرم در انتقال مفاهیم قرآنی و ارزیابی تجربه «محفل ستاره‌ها» توضیح می‌دهد.

نوجوان امروز کم‌حوصله نیست؛ الگوی دریافتش تغییر کرده است

مریم کثیری با اشاره به تغییر سبک دریافت محتوا در میان نوجوانان امروز، معتقد است یکی از خطاهای رایج در تحلیل رفتار این نسل، نسبت دادن آن به کم‌حوصلگی است؛ در حالی که مسئله اصلی، تغییر الگوهای دریافت و مواجهه او با رسانه است.
او می‌گوید: «یک نکته‌ای که باید آسیب‌شناسی کنیم، این است که تصور می‌کنیم نوجوان امروز فقط حوصله‌اش کم شده، در حالی که مسئله اصلی، تغییر الگوهای دریافتی نوجوان ماست. نوجوان امروز در فضای رسانه‌ای رشد کرده و دائماً در معرض انتخاب‌های متنوع بوده است. بنابراین اگر احساس کند یک برنامه او را جدی نمی‌گیرد یا صرفاً می‌خواهد چیزی را به او آموزش دهد، خیلی سریع ارتباطش با آن برنامه قطع می‌شود.»
این پژوهشگر رسانه‌ای ادامه می‌دهد: «برنامه موفق نوجوان باید چند ویژگی داشته باشد؛ نخست اینکه نوجوان را کودک‌انگاری نکند. بسیاری از برنامه‌هایی که برای نوجوان ساخته می‌شوند، در عمل برای نوجوان دوره اول و حتی زیر ۱۲ سال طراحی شده‌اند و با نگاهی کودکانه با مخاطب برخورد می‌کنند؛ در حالی که این مسئله برای نوجوان امروز دافعه ایجاد می‌کند.»
وی تأکید می‌کند: «ما نباید صرفاً بخواهیم به نوجوان آموزش بدهیم یا برای او روایت بسازیم؛ بلکه باید او را درگیر تجربه‌های زیسته خودش کنیم. نوجوان باید احساس کند بخشی از آن برنامه است، نه اینکه مخاطبی بیرون از جهان برنامه باشد که قرار است یک پیام را دریافت کند.»
کثیری با اشاره به اهمیت استانداردهای فنی در تولید برنامه برای این نسل می‌گوید: «از نظر ریتم، موسیقی و تصویر نیز باید با جهانی رقابت کنیم که در حرفه‌ای‌ترین شرایط ممکن این عناصر را به کار می‌گیرد. نمی‌توان تصور کرد با یک فرم ساده گفت‌وگویی می‌توان با نوجوان امروز ارتباط برقرار کرد. سلیقه نوجوان تغییر کرده و توقع او از برنامه‌ساز بالا رفته است.»
وی ادامه می‌دهد: «هرقدر نوجوان را بیشتر در موضوع برنامه مشارکت دهیم، هویت او را به رسمیت بشناسیم و کاری کنیم خودش را در آن برنامه ببیند، موفق‌تر خواهیم بود. برنامه باید بتواند در ساختار ذهنی نوجوان، هیجان، حل مسئله و قهرمان‌سازی ایجاد کند.»

قرآن خود یک روایت است؛ چرا باید آن را صرفاً آموزشی کنیم؟
کثیری با اشاره به ضرورت فاصله گرفتن برنامه‌های قرآنی از قالب‌های صرفاً آموزشی، معتقد است ذات قرآن با روایت، تصویرسازی و قصه پیوند دارد: «اساساً قرآن کتاب روایت، تصویرسازی و قصه است. قرآن کمتر بر آموزش مستقیم اعتقادی تمرکز می‌کند؛ بلکه بارها مثال می‌زند، قصه می‌گوید و به مخاطب یادآوری می‌کند که این داستان‌ها برای عبرت گرفتن بیان شده‌اند؛ نه فقط برای نوجوان، بلکه برای همه انسان‌ها.»
وی ادامه می‌دهد: «اگر قرار است با قرآن و مسیر قرآن ارتباط برقرار کنیم، در آموزش دین به جامعه و کودکان باید از همان نقطه آغاز، از روایت و قصه استفاده کنیم. حتی در آموزش‌های دینی نیز وقتی قرار است مفاهیم منتقل شود، مسیر غیرمستقیم، روایی و تاریخی تأثیر بیشتری دارد.»
این پژوهشگر رسانه‌ای تأکید می‌کند: « برای ساخت برنامه تلویزیونی برای این نسل نیز باید همین شیوه را دنبال کرد؛ یعنی اثرگذاری در لایه دوم ذهن مخاطب اتفاق بیفتد. این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که هم در برنامه‌سازی برای نسل جدید و هم برای همه نسل‌ها باید مورد توجه قرار گیرد.»

«محفل ستاره‌ها»؛ تجربه‌ای تازه در روایت مفاهیم قرآنی
کثیری با اشاره به تجربه «محفل ستاره‌ها» معتقد است این برنامه توانسته در ایجاد ارتباط میان کودکان و مفاهیم قرآنی موفق عمل کند، هرچند مخاطب اصلی آن را بیشتر کودک و نوجوان دوره اول می‌داند.
او می‌گوید: ««محفل ستاره‌ها» بیشتر برای کودک و نوجوان دوره اول طراحی شده است و طبیعتاً نوجوانان دوره دوم ارتباط کمتری با این فضا برقرار می‌کنند؛ چراکه نوجوان در این دوره سنی، در مسیر گذار به بزرگسالی قرار دارد و به دنبال تجربه‌هایی متناسب با هویت، دغدغه‌ها و موقعیت اجتماعی خود است. بنابراین اگر بخواهیم با نوجوان دوره دوم ارتباط بگیریم، باید از نگاه کودکانه فاصله بگیریم و او را به‌عنوان یک مخاطب مستقل با ویژگی‌های خاص خودش ببینیم.»
این پژوهشگر رسانه‌ای در ادامه با اشاره به نقاط قوت «محفل ستاره‌ها» تأکید می‌کند: «با وجود این، برای مخاطب کودک، این برنامه تجربه موفقی بوده است. «محفل ستاره‌ها» توانسته قرآن را در قالبی جذاب، روان و قابل فهم ارائه کند و میان کودک و مفاهیم قرآنی یک ارتباط عاطفی ایجاد کند.»
وی ادامه می‌دهد: «یکی از اتفاق‌های مهم این برنامه، این است که کودک صرفاً با مجموعه‌ای از اطلاعات قرآنی مواجه نمی‌شود، بلکه تجربه‌ای شیرین و احساسی از قرآن به دست می‌آورد. همین ایجاد احساس مثبت نسبت به قرآن، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ارتباط عمیق‌تر در سال‌های بعد باشد.»
کثیری با اشاره به ظرفیت‌های ذاتی قرآن برای جذب مخاطب می‌گوید: «قرآن خود دارای زیبایی‌های شنیداری، ریتم و ساختار روایی است. هرچه بیشتر بتوانیم این جذابیت‌های درونی را در قالب‌های رسانه‌ای به مخاطب نشان دهیم، ارتباط طبیعی‌تر و عمیق‌تری میان کودک و مفاهیم قرآنی شکل خواهد گرفت.»

جذابیت قرآن؛ ظرفیتی که باید کشف شود
کثیری نقطه قوت اصلی «محفل ستاره‌ها» را ایجاد احساس و هویت در مخاطب کودک می‌داند و می‌گوید: «مهم‌ترین ویژگی برنامه این است که کودک تنها دریافت‌کننده اطلاعات نیست، بلکه احساس خوبی نسبت به قرآن پیدا می‌کند و همین احساس، زمینه شکل‌گیری یک ارتباط عمیق‌تر را فراهم می‌کند.»

وی ادامه می‌دهد: «همین رویکرد نشان می‌دهد برنامه در مسیر درستی حرکت کرده است؛ زیرا ارتباط کودک با قرآن صرفاً از مسیر آموزش مستقیم شکل نمی‌گیرد، بلکه نیازمند ایجاد احساس تعلق و علاقه است.»
این فعال رسانه‌ای درباره کیفیت تولید برنامه نیز اظهار می‌کند: «از نظر اجرا، کیفیت تصویر، طراحی صحنه و استانداردهای فنی، «محفل ستاره‌ها» عملکرد قابل قبولی داشته و حرفه‌ای بودن تیم تولید در بخش‌های مختلف آن مشهود است.»
کثیری در عین حال تأکید می‌کند: «برای جذاب کردن مفاهیم قرآنی نباید صرفاً به فرم‌های وارداتی تکیه کرد. قرآن خود سرشار از ظرفیت‌های روایی، زیبایی‌های هنری و جذابیت‌های ذاتی است و هرچه این ظرفیت‌ها بهتر کشف و روایت شوند، ارتباط مخاطب با آن طبیعی‌تر، عمیق‌تر و ماندگارتر خواهد بود.»

برنامه‌سازی دینی؛ مسیر اعتمادسازی با نسل جدید
کثیری در پایان، تداوم ساخت برنامه‌هایی با این رویکرد را گامی مؤثر در ایجاد اعتماد میان رسانه و مخاطب می‌داند و می‌گوید: «جامعه ما نیازمند رسانه‌ای است که بتواند برای مخاطب خود اعتماد ایجاد کند و احساس بسازد. اگر این مسیر ادامه پیدا کند، دو اتفاق مهم رخ خواهد داد؛ نخست اینکه مخاطب احساس می‌کند برنامه‌ساز برای او احترام قائل است، او را می‌شناسد و متناسب با نیازها و ویژگی‌هایش محتوا تولید می‌کند.»
وی ادامه می‌دهد: «از سوی دیگر، چنین برنامه‌هایی می‌توانند به مخاطب هویت و احساس تعلق بدهند. این دو مؤلفه باعث می‌شود مخاطب پس از پایان برنامه، تنها یک پیام دریافت نکرده باشد، بلکه تجربه‌ای ارزشمند و ماندگار با خود همراه داشته باشد.»
این پژوهشگر رسانه‌ای تأکید می‌کند: «از این منظر، چنین برنامه‌هایی را نباید صرفاً یک قالب یا محصول رسانه‌ای دانست؛ بلکه می‌توان آنها را آغاز یک جریان برنامه‌سازی دانست؛ جریانی که هدفش فقط سرگرمی یا انتقال پیام نیست، بلکه تلاش می‌کند در شکل‌گیری هویت و تربیت مخاطب خود نقش‌آفرین باشد.»

منبع: صبا